« کلمَة اللهِ هیَ العُلیا »     عنوان : معرفی رودخانه های استان خوزستان   تهیه وگردآووری : علی آلبوعلی رشته :ارشد آبخیزداری (9116600004) استاد مربوطه : خانم دکتر قاسمیه   درس : مدیریت حوزه آبخیز   تابستان 92               استان خوزستان در جنوب غرب ایران با مساحتی حدود ۶۴ هزار و ۲۳۶ کیلومتر مربع در کنار خلیج فارس و اروندرود - شط العرب - قرار دارد. این استان از شمال به استان لرستان ، از شمال شرقی و شرق به استان های چهار محال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد، از شمال غربی به استان ایلام، از جنوب به خلیج فارس و از غرب به کشور عراق محدود می‌شود. مرکز استان خوزستان، شهر اهواز است و از شهرهای مهم آن می توان آبادان، اندیمشک، ایذه، باغ ملک، بندر ماهشهر، بهبهان، دزفول، رامهرمز، سوسنگرد، شادگان، شوش، شوشتر، مسجد سلیمان نام برد.   موقعيت جغرافيايي استان خوزستان از سمت شمال و شرق به رشته کوه های زاگرس منتهی می شود. ارتفاعات این استان در جهت جنوب غربی کاهش یافته و در نواحی جنوب تر به صورت تپه های ماهوری نمایان می شود. این سرزمین از نظر پستی و بلندی به دو منطقه کوهستانی و جلگه ای تقسیم می شود. منطقه کوهستانی قسمت های شمال و شرق استان را در بر می گیرد و منطقه جلگه ای از جنوب دزفول، مسجد سلیمان، رامهرمز و بهبهان شروع شده و تا کرانه های خلیج فارس و اروند رود ادامه می یابد. از نظر شرایط آب و هوایی، استان خوزستان دارای دو نوع آب و هوای نیمه بیابانی در شهرهای آبادان، خرمشهر، ماهشهر، هندیجان، دشت آزادگان دزفول، بهبهان، شوشتر و نواحی شمال اهواز و همچنین آب و هوای استپ گرم در نواحی شمال دزفول، بهبهان، رامهرمز، شوشتر و شمال اهواز است. همچنین شرایط اقلیمی این استان تحت تاثیر سه نوع باد به شرح زیر است: اولین باد،  جریان سرد نواحی کوهستانی، دومین باد یعنی باد شرجی، جریان گرم مرطوبی است که از خلیج فارس به سمت جلگه می وزد و اما سومین باد ؛ از سمت عربستان می وزد و همیشه مقداری شن، خاک و رطوبت به همراه دارد. رودخانه های مهم موجود در استان خوزستان عبارتند از: کارون، دز، کرخه، مارون، جراحی و زهره. در میان رودخانه های ذکر شده؛ 1) رودکارون : رودخانه کارون پرآب ترین رودخانه کشور محسوب می شود. این رود با درازای ۹۵۰ کیلومتر طولانی‌ترین رودی‌ست که تنها در داخل ایران قرار دارد و همچنین تنها رود ایران است که بخشی از آن قابل کشتیرانی است. آب آشامیدنی کلان‌شهر اهواز از رودخانه کارون تامین می‌شود.در حاشیه این رود تمدن‌های بزرگی از ایران شکل گرفته‌است.     سرچشمه و شاخه‌های کارون سرچشمه شاخه‌های اصلی کارون (ارمند و بازفت) و چشمه دیمه، زردکوه بختیاری در استان چهار محال و بختیاری است ولی شاخه‌های فرعی آن از کوه‌های گوناگون سرچشمه می‌گیرند مانند خرسان از دنا در استان کهگیلویه و بویراحمد و دز از بلندی‌های لرستان. این رود، پس از گذر از مناطق کوهستانی و پر پیچ و خم، در منطقه‌ای به نام گتوند وارد دشت خوزستان می‌شود. رود کارون در شمال شوشتر به دو شاخه تقسیم می‌شود که در جنوب شوشتر با یکدیگر پیوند می‌یابند. مهم‌ترین شاخهٔ فرعی کارون، رود دز است که در شمال اهواز به کارون می‌پیوندد. رود کارون در مرز ایران و عراق، به اروندرود پیوسته و روانه خلیج فارس می‌شود. پیچ و خم‌های موجود در سر راه این رود، خوزستان را به جلگه‌ای بی‌نظیر تبدیل کرده‌است. روزانه ۲۰ هزار متر مکعب آب از رودخانه کرخه توسط آبراهی به نام کانال شهید چمران به رودخانه کارون منتقل می‌شود. زمانی کارون عریض‌ترین و پرآب ترین رودخانه ایران بود. اما امروز بیشتر از آنکه شبیه یک رود پرخروش باشد، به نهر کم آب و کوچکی می‌ماند که برای دفع آبهای سطحی ساخته شده است. سدهای کارون سدهای مختلفی بر روی این رودخانه ساخته شده‌اند که مهم‌ترین آنها، سدهای کارون ۱، کارون ۳، کارون ۴، مسجد سلیمان و در پایین‌تر، سدهای گتوند علیا و سد تنظیمی گتوند می‌باشند. 2) رودخانه مارون : مارون یکی از رودخانه‌های جنوب غربی ایران است.مارون که طاب هم نامیده می‌شده سرحد جغرافیایی فارس و خوزستان بوده و امروز از میانه خاک کهگیلویه و سپس بهبهان گذر می‌کند.   مارون در جایی به نام جم صبی وارد دشت خوزستان می‌شود. این دشت کوهپایه‌ای در قدیم هرمزدگان نامیده می‌شد و همان جایی است که اردشیر ساسانی در نبردی بر اردوان اشکانی پیروز شد.سدی نیز بر روی رودخانه مارون زده شده به نام سد مارون.رودخانه مارون محلی دنج وتفریحی برای مردم لنده ومیهمانان نوروزی میباشد.رود مارون که در تنگ تکاب از مرز استان خارج می شود واز کنار بهبهان گذشته و به نام رود جراحی وارد خلیج فارس می شود . 3) رودخانه زهره : رودخانه زهره یا هندیجان با طول تقریبی حدود ۲۷۵ کیلومتر در سه استان فارس ،کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان جریان دارد. ین رودخانه از کوه کنه دوده در نزدیکی اردکان واقع در استان فارس سرچشمه می گیرد . این رودخانه از کنار شهرهای اردکان ، سپیدان و ممسنی در استان فارس میگذرد که در نزدیکی شهرستان ممسنی رودخانه فهلیان هم به آن می ریزد و بعد از خارج شدن از استان فارس به مسیر خود به سمت جنوب غرب ادامه می دهد و از کنار شهرستان گچساران در استان کهگیلویه و بویراحمد عبور می کند که پس از ریخته شدن رودخانه های بابا منیر و هفت قنات در آن به سردشت(زیدون)بهبهان در استان خوزستان وارد می شود و با گذشتن از روستای سریره به سمت شهرستان هندیجان در جنوب تغییر مسیر داده و با گذشتن از این شهرستان به خلیج فارس می ریزد. این رودخانه بر حسب شهرها و دشت های که در مسیر خود از نزدیکی آنان میگذرد به نام ها مختلفی مثل اردکان،شش پر،شورممسنی،زیدون نامگذاری می شود که نام رسمی آن رودخانه زهره و یا بر اساس اخرین شهری که از آن میگذرد و به دریا می ریزد رودخانه هندیجان نیز نامیده می شود.   4) رودخانه  کرخه : کَرخه نام رودخانه‌ای است در جنوب باختری ایران در استان خوزستان.رودخانه کرخه از شمال به سوی جنوب جریان دارد و پس از گذر از کنار آثار شوش باستان به سوی باختر تغییر مسیر می‌دهد. در چهل کیلومتری شمال اهواز مسیر آن دوباره تغییر کرده و وارد عراق می‌شود. کرخه در عراق به رود دجله می‌ریزد. کرخه ۹۰۰ کیلومتر درازا دارد. بزرگ‌ترین سد ایران بر روی رود کرخه ساخته شده و سد کرخه نام دارد. نام کرخه نامی بسیار باستانی است و نام منطقه و حکومتی کهن در جنوب خوزستان بوده‌است. سرچشمه رشته کوه زاگرس ریزشگاه دجله ریزشگاه‌های حوضه زهکشی  ایران  عراق طول ۹۰۰ کیلومتر   4) رودخانه دز درباره نام این رودخانه دو گونه نظر وجود دارد: نام این رود برگرفته از واژه دِزَ (deza) _که در فارسی به معنی : ( نشانه، مرز و طلایه) است _ می‌باشد . دلیل نام گذاری این رودخانه به این نام، قرار گرفتن آن به عنوان مرز سرزمین اتابکان بوده است. کاربرد این نام در برخی مناطق دیگر که در طول تاریخ مرز و طلایه قرارداده شده اند نیز مشاهده می‌شود مانند : دهدز در شرق خوزستان.[ اما عقیده دیگر این است: بنا به نوشته لغت نامه دهخدا: دز. [ دِ ] (اِ) دژ. قلعه و حصار. (برهان ). قلعه و حصار عموماً و قلعه بالای کوه خصوصاً. (آنندراج ). قلعه . (جهانگیری ) (از مهذب الاسماء). حصار. (شرفنامه منیری ). حصن . (از مهذب الاسماء) رود دز از ترکیب چند رودخانه که در ذیل به آنها اشاره می‌شود بوجود می آید. 1-رود بختیاری ... سرچشمه: اشترانکوه 2-رود زالکی (زلقی)...سرچشمه:قالی کوه 3-رود سزار ...سرچشمه:اشترانکوه و کوه گرین 4-رود تیره ...سرچشمه :اشترانکوه 5-رود ماربره ...سرچشمه:اشترانکوه این رود پس از گذشتن از جنوب لرستان و شمال خوزستان و شهرستانهایی مانند الیگودرز، دزفول، شوشتر و شوش در منطقه‌ای به نام بندقیر در جنوب شوشتر به رود کارون می‌پیوندد. بر روی رودخانه دز، سدهای بزرگی ساخته شده یا در دست ساخت است؛ که از جمله آن میتوان به برنامه ساخت سد بختیاری در جنوب لرستان و نیز به سد دز (ششمین سد بزرگ جهان در زمان ساخت)، در شهرستان دزفول و سدهای تنظیمی در شهر دزفول اشاره کرد.       منابع :   ·         برخی از داده‌ها از GIS development ·         http://www.gachsaran.org/index.php/fa/industri/tourist/322-roudkhaneh-zohreh.html   ·         http://iranpedia.ir/Attractions/?PageID=34733b1051f1f214b81e186cf9babc35&bid=2951&again=1   ·         http://iranpedia.ir/Attractions/?PageID=34733b1051f1f214b81e186cf9babc35&bid=2951&again=1                   نام رود طول رود در استان (کیلومتر) حداکثر دبی  (متر مکعب بر ثانیه)   سرچشمه   مصب رود   کارون   711   6704   یاسوج-روجن-شهرکرد   خلیج فارس   دز   285   3893   بروجرد-دورود-الیگودرز   کارون   کرخه   355   5222   ملایر- کرمانشاه-خرم آباد   هور العظیم       مارون       300       5360   قلعه ویس-لنده-ایندک   تالاب شادگان        زهره       270      2908 اردکان-باشت-دهدشت   خلیج فارس